က်န္းမာေရးနဲ႔ေဆးပညာ ေမးလိုတာရွိပါက

ဒီဘေလာ့ခ္ထဲကစာေတြကို တျခားေနရာမွာ ကြ်န္ေတာ့္ခြင့္ျပဳခ်က္မပါဘဲ ကူးယူျပီး မတင္ဘို႔ စည္းကမ္း သတ္မွတ္ထားပါတယ္။

က်န္းမာေရး နဲ႔ ေဆးပညာ ေမးလိုတာရွိပါက
• ျဖစ္တဲ့သူရဲ႕ အသက္၊ က်ား-မ ေျပာပါ။ ေရာဂါလကၡဏာ ၁-၂-၃။ တခုတိုင္းက ဘယ္ေလာက္ ၾကာျပီ။
• လိုအပ္ရင္ က်န္းမာေရးရာဇဝင္၊ ဓါတ္မွန္၊ (အာလ္ထြာေဆာင္း)၊ ေဆးစစ္ခ်က္၊ လိုအပ္ရင္ အိမ္ေထာင္၊ ကေလး၊ ရွိ-မရွိ။ ေနတဲ့တိုင္းျပည္၊ ျမိဳ႕ထည့္ေရးပါ။ လူနာမည္၊ ေနရပ္လိပ္စာအတိအက် ကိစၥမရွိပါ။
• ေဆးနာမည္ေရးရင္ Trade name ကုမၸဏီကေပးတဲ့နာမည္သာမက Generic name ေဆးနာမည္ ထည့္ေရးပါ။
• ေဆးစာ၊ ေဆးစစ္ခ်က္၊ ေဝဒနာေတြကို စကန္လုပ္ျပီးျဖစ္ျဖစ္၊ ဓါတ္ပံုရိုက္လို႔ျဖစ္ျဖစ္ ပို႔ႏိုင္ပါတယ္။ ဓါတ္ပံုကို ခြင့္မယူဘဲ အသံုးမခ်ပါ။
• အိမ္ေထာင္ေရးနဲ႔ လိင္ပိုင္းဆိုင္ရာေမးခြန္းေတြကို Facebook ကေန မေမးပါနဲ႔ မေျဖပါ။ တိုက္ရိုက္သာေမးပါ။
• အီးေမးလ္ အခက္အခဲရွိလို႔ Facebook message မွာျဖစ္ျဖစ္ Chat box မွာျဖစ္ျဖစ္ေရးရင္လဲ အားသလား၊ ေမးလို႔ရလား ေရးမေနဘဲ၊ တခါတည္း ေမးခြန္းသာေရးလိုက္ပါ။
• Facebook Comment ကေနေမးတာ-ေျဖတာ အဆင္မေျပပါ။
စာရွည္ေရးမရပါ။ သူမ်ားေတြကို အေႏွာင့္အယွက္ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။
• နာမ္စားသံုးတာမွာ ကိုယ္ကိုယ္ကို ‘သား’၊ ‘သမီး’ လို႔ သံုးရင္ ေမးတဲ့သူရဲ႕ သားသမီးလား ထင္မွတ္မွားႏိုင္တာသတိျပဳပါ။
• SMS အေရးအသားမ်ိဳးကို မဖတ္ပါ။ ျမန္မာစကားကို အဂၤလိပ္စာလံုးနဲ႔ေရးတာကို မဖတ္ပါ။
• ဘေလာ့ခ္ နဲ႔ ေဖ့စ္ဘြတ္မွာ အေမး-အေျဖေတြကိုသံုးတဲ့အခါ ေမးတဲ့သူရဲ႕ ကိုယ္ေရး အခ်က္အလက္ေတြ မပါေစရပါ။
• ဖုန္းဆက္ျပီးေမးရင္ Time zone မတူတာေရာ၊ အသံထြက္ လြဲႏိုင္တာေရာေၾကာင့္ အဆင္မေျပပါ။ ကြ်န္ေတာ့္မွာ Viber မရွိပါ။ ေဖ့စ္ဘြတ္ ဖုန္း-ဗီဒီယို အဆင္မေျပပါ။ Skype ကိုေတာ့ ႏိုင္ငံေရးနဲ႔ မိသားစုအတြက္သာသံုးပါတယ္။
drswe01@gmail.com ကို (အီးေမးလ္) ပို႔ပါ။

• (ဘေလာ့ခ္) ေတြထဲ ဝင္ဖတ္ဘို႔ အၾကံျပဳပါတယ္။
- http://dts-medicaleducation.blogspot.in/ ေဆးပညာစာမ်ား
- http://yamuna-online-clinic.blogspot.in ယမုန္နာ ေဆးခန္း
- http://my-sayawun-life.blogspot.in/ ဆရာဝန္ဘဝ အမွတ္ရတာေတြ
- http://dts-political-page.blogspot.in/ ႏိုင္ငံေရး စာမ်က္ႏွာ
- http://www.facebook.com/pages/Dr-Tint-Swe/490031307758025?skip_nax_wizard=true ေဖ့စ္ဘြတ္

Saturday, December 10, 2011

MCI လူၾကီးေရာဂါ တခု

2011/12/9
ကၽြန္ေတာ္ (႕႕႕႕႕) မွာ မာစတာ တတ္ေနတဲ့ ေက်ာင္းသားတေယာက္ပါ။ သိခ်င္တာက သာမန္အသက္ေၾကာင့္ျဖစ္တာနဲ႔ MCI (Mild Cognitive Impairment) ေၾကာင့္ျဖစ္တာေတြ သိခ်င္လို႔ပါ။ ကၽြန္ေတာ္ တည တီဗီ ၾကည့္ရင္းနဲ႔ Dementia အေၾကာင္းသူတို႔ (Celebrities, Presenters and Specialists) ေျပာၾကရင္နဲ႔ သူတို႔ေျပာတာေတြက ကၽြန္ေတာ္ ျဖစ္ေနတာေတြနဲ႔ ဆင္လို႔ net ကေန ရွာဖက္ၾကည့္တာ ကၽြန္ေတာ္ ျဖစ္ေနတာေတြ အားလံုးက အဲဒီ MCI နဲ႔ သြားကိုက္ေနပါတယ္။

သာမန္ေၾကာင့္ျဖစ္တာထက္ ပိုပိုေနတာ သတိထားမိလာတယ္။ ေမ့တာေတြ အရမ္း စိတ္လာတယ္။ Thinking and imagination မရေတာ့တာ ျဖစ္လာတယ္။ တခါတခါ ကိုယ္ဘယ္သြားေနတယ္ ဘယ္ေရာက္ေနတယ္ ဆိုတာေမ့ေမ့လာတယ္။ ဥပမာ ကိုယ္ေနတဲ့လမ္းမွာပဲ လမ္းေလွ်ာက္ေနရင္း ဘယ္သြားေနတာ ဘယ္ေရာက္ေနတာ ေမ့ေမ့လာတယ္။ Concentration လည္း လုပ္လို႔မရေတာ့ဘူး ဟိုအရင္ ငယ္ငယ္က အျဖစ္ပ်က္ေတြ သိမ့္မေမ့ေပမယ့္ ေနာက္ပိုင္းကိစၥေတြ လံုးဝေမ့ေမ့ေနတယ္။ အရင္ကဆို ေမ့ေနရင္ေတာင္ ျပန္ Recall လုပ္လို႔ရေပမဲ့ ခုေနာက္ပိုင္းကိစၥ အေတာ္မ်ားမ်ား ဘယ္လိုမွ ျပန္စဥ္းစားလို႔ကို မရေတာ့တာ မ်ားလာတယ္။ ျပန္စဥ္းစားလိုက္ရင္ ေခါင္းထဲမွာဘာမွမရိွပဲ Blank ၾကီးပဲျဖစ္ေနတယ္။ သတိထားျပီး မွတ္ထားေပမဲ့ လံုးဝကိုေမ့တာပဲ။ ကၽြန္ေတာ့္ ေကာင္မေလးလည္း ေတာ္ေတာ္ သတိထားမိျပီး Specialist နဲ႔ ေတ႔ြဖို႔ေျပာတာ မ်ားေနပါျပီ။ ကိုယ္ဟာကို မေသခ်ာလို႔ မေတြ႔ျဖစ္ေသးပါဘူးဆရာ။ ခုကၽြန္ေတာ္အဲဒီ Site ေျပာသလို Vitamin B6, B12 and Folic acid ေသာက္ပါတယ္။ အဲဒါ ျဖစ္နိုင္ရင္ ေဆြးေႏြး တုိင္ပင္အၾကံေပးေစခ်င္ပါတယ္။

Mild cognitive impairment (MCI) ဆိုတာ ဦးေႏွာက္ကေနလုပ္ေပးတဲ့ Cognitive impairments စြမ္းရည္မ်ိဳးေတြ တေျဖးေျဖးနဲ႔ ေလွ်ာ့က်လာတာကို ေခၚတယ္။ ဒီစြမ္းရည္ေတြက အသက္နဲ႔ ပညာခံနဲ႔ မမွ်ေအာင္ နည္းလာမွာ ျဖစ္တယ္။ Cognitive ဆိုတာ အသိတရားလို႔ ေျပာႏိုင္တယ္။ Awareness အသိ-သတိရွိေနတာ၊ Perception ခံစားသိႏိုင္တာ၊ Reasoning ဆင္ျခင္တံုတရား ရွိတာနဲ႔ Judgment ဆံုးျဖတ္ခ်က္ခ် ႏိုင္စြမ္းရွိေတာေတြ ပါဝင္တယ္။

Emotional and volitional processes ေတြနဲ႔ မတူဘူး။ စိတ္လႈတ္ရွားမႈ မေျပာင္းလဲဘူး။ ရခ်င္စိတ္ျဖစ္ေပၚတာ၊ လုပ္ဘို႔ စိတ္ကူးတာမ်ိဳးေတြ မေျပာင္းဘူး။ Volition ဆိုတာ will စိတ္ဆႏၵ၊ တခုခုကို လုပ္မယ္လို႔ ဆံုးျဖတ္ႏိုင္စြမ္း၊ လုပ္မယ္လို႔ ဆိုတဲ့ ရည္ရြယ္ခ်က္ပါတယ္။ အဲဒါမွာ သတိတရားနဲ႔ လုပ္တာေရာ အက်င့္လိုရေနတာပါ ႏွစ္မ်ိဳးလံုးပါတယ္။ ဒါေတြဆက္ရွိေနမယ္။

Cognitive capacity အစြမ္းကို Intelligence quotient (IQ) ဆိုတာနဲ႔ တိုင္းတာ သတ္မွတ္တယ္။

ျဖစ္သင့္တဲ့၊ ရွိသင့္တဲ့ အသိတရားမ်ိဳးေတြဟာ တေျဖးေျဖးခ်င္း ယုတ္ေလွ်ာ့လာမယ္၊ ဒါေပမဲ့ ေဝဒနရွင္ဟာ ေန႔တဓူဝ အလုပ္ေတြကိုေတာ့ ဆက္လုပ္ႏိုင္ေသးဆဲ ျဖစ္တယ္။ တခ်ိန္မွာ Dementia ဆိုတဲ့ တကယ္ မွတ္ဥာဏ္နည္းလာတဲ့ ေရာဂါ ျဖစ္လာႏိုင္တယ္။ ဒါ့ေၾကာင့္ MCI ကို လူေကာင္းကေန Dementia အျဖစ္ေျပာင္းမဲ့ ၾကားအဆင့္လို႔ သတ္မွတ္တယ္။ ဒါ့ေၾကာင့္ MCI ကို Incipient dementia နဲ႔ Isolated memory impairment လို႔လဲ ေခၚေသးတယ္။

အေမရိကားမွာ ၃-၄% ရွိတယ္။ ၆၅ ႏွစ္ကေန ၇၄ ႏွစ္အထိရွိသူေတြကိုတြက္ရင္ ၁၉႕၂% ရွိတယ္။ ၇၅-၈၄ ႏွစ္ၾကားဆိုရင္ ၂၇႕၆% ရွိတယ္။ ၈၅ ႏွစ္ေက်ာ္ရင္ ၃၈% ရွိတယ္။ ေယာက္်ားေတြထက္ မိန္းမေတြမွာ ပိုအျဖစ္မ်ားတယ္။

• Memory မွတ္ဥာဏ္၊ Language စကား၊ Thinking ေတြးေတာမႈ နဲ႔ Judgment ဆံုးျဖတ္ခ်က္ခ်တာေတြမွာ အားနည္းေနမယ္။
• ေမ့တတ္လာမယ္၊ ခ်ိန္းထားေတြ အမွတ္မရျဖစ္လာမယ္၊ ရထားမမီတာမ်ိဳး ျဖစ္မယ္၊ ဆံုးျဖတ္ခ်က္တခု ခ်ဘို႔ အၾကီးအက်ယ္ လုပ္လာရမယ္၊ သြားေနက်လမ္းကို မမွတ္မိျဖစ္လာမယ္၊
• စိတ္ဓါတ္က်လာႏိုင္တယ္၊ စိတ္တိုတာ ေဒါသၾကီးတာ ျဖစ္လာႏိုင္တယ္၊ စိုးရိမ္စိတ္ကဲလာမယ္၊ ဖါသိဖါသာ ေနတာမ်ိဳး ျဖစ္လာႏိုင္တယ္။

ေရာဂါလကၡဏာေတြ အမ်ိဳးမ်ိဳးရွိတယ္။
၁။ မွတ္ဥာဏ္ကိုပါ ထိခိုက္လာတာကို Amnestic MCI ေခၚတယ္။ Alzheimer's disease (အဇာမိုင္ယား) ေရာဂါလို ျဖစ္လာမယ္။ ၁ဝ-၁၅% က ဒီေရာဂါကို ေရာက္သြားတတ္တယ္။ Amnestic MCI ကေန ၄ ႏွစ္အၾကာမွာ Alzheimer disease ျဖစ္သြားတာ ၅၆% ရွိတယ္။ MCI ကေန ၆ ႏွစ္အၾကာမွာ Dementia ျဖစ္သြားတာ ၈ဝ% ရွိတယ္။
၂။ မွတ္ဥာဏ္ကို သိပ္ မထိခိုက္ဘဲ တျခားေနရာေတြ အားနည္းလာတာကို Non-amnestic အမ်ိဳးအစားေခၚတယ္။ တမ်ိဳးမ်ိဳး ဒါမွမဟုတ္ တမ်ိဳးမက ခ်ိဳ႕ယြင္းခ်က္က ကဲေနတတ္တယ္။

မ်ားေသာအားျဖင့္ ဒီေရာဂါရွိေနပမဲ့ အသက္ပိုၾကီးလာေပမဲ့ မွတ္ဥာဏ္က တည္ျငိမ္ေနတယ္။
• Semantic memory နားလည္ျခင္း၊ (အေတြ႔အၾကံဳ နဲ႔ မဆိုင္တဲ့) အယူအဆဆိုင္ရာ သုတေတြကို နားလည္ျခင္း၊ ေလာကၾကီးရဲ႕ သတင္းအခ်က္အလက္ေတြကို ျပန္မွတ္မိျခင္း၊ (အျဖစ္အပ်က္မ်ိဳးကို ျပန္မွတ္မိတာ မဟုတ္ဘူး) ေတြ တည္ျငိမ္ေနတယ္။ နာမည္လိုမ်ိဳး ေမ့လာႏိုင္တယ္။
• Procedural memory ဘာေတြကို ဘယ္လို အဆင့္ဆင့္လုပ္ရမလဲအသိ၊ လုပ္လဲလုပ္ႏိုင္တဲ့ အစြမ္းေတြ ဆက္ရွိေနႏိုင္တယ္။

အသက္ရလို႔ က်လာမွာေတြကေတာ့
• Working memory သတင္းစကားစုေတြကို Alphabetical order အကၡရာ အစီအစဥ္လိုက္ မတည့္ေတာ့ဘူး။
• Verbal and Visuospatial working speed, Memory, and Learning စကားအရာမွာေရာ အျမင္အရ ခြဲျခားမႈ၊ မွတ္ဥာဏ္၊ ျမန္ဆန္မႈ၊ သင္ယူေလ့လာမႈေတြ ခ်ိဳ႕ယြင္းလာတယ္။
• Episodic memory ကိုယ့္အေတြ႔အၾကံဳ၊ အျဖစ္အပ်က္ေတြ ေမ့ခ်င္လာမယ္၊
• Processing speed မွတ္ဥာဏ္ကို ျဖစ္ေပၚေစမႈႏွဳန္း ေႏွးေကြးလာမယ္။
• Prospective memory ေနာက္လုပ္ရမွာကို သတိမရဘူး။ ေဆးေသာက္ခ်ိန္ ေမ့ေနမယ္။
• Age-related decline အသစ္စကားစုေတြကို ေရရွည္မွတ္မိေနရမွာေတြနဲ႔ မဆက္စပ္ႏိုင္ဘူး။
• Declines in recollection ျပန္စဥ္းစားဘို႔ရာ ခက္လာမယ္။

Clinical observation က်န္းမာေရးစစ္ေဆးတာ၊ Neuroimaging အာရံုေၾကာစစ္ေဆးတာ၊ Blood tests ေသြးစစ္တာ၊ Neuropsychological testing အာရံုးေၾကာ + စိတ္ စစ္ေဆးတာေတြ လုပ္ျပီး ေရာဂါ အေျခအေနကို စစ္ေဆးရတယ္။ Magnetic resonance imaging လုပ္ၾကည့္ေတာ့ ဦးေႏွာက္ထဲက Gray matter မီးခိုေရာင္ ေနရာ နည္းနည္းလာတာသိရတယ္။ PiB PET imaging နည္းနဲ႔လုပ္ရင္ ေနရာ၊ အရြယ္အစားေတြကိုပါ သိႏိုင္တယ္။

ဘာလို႔ ျဖစ္သလဲဆိုတာ လက္ညွိဳးထိုးမရတာမို႔ ကာကြယ္ဘို႔၊ ကုသဘို႔လဲ ခက္တယ္။ ဘယ္လို ကုသမလဲ အတိအက် မရွိပါ။
• Alzheimer’s disease ကို ကုနည္းကိုသာ သံုးေလ့ရွိတယ္။ Antioxidants နဲ႔ Cholinesterase inhibitors ေဆးေတြကို ဆိုလိုပါတယ္။ Alzheimer disease နဲ႔ Dementia ျဖစ္သြားမွာကို ေႏွးေစတယ္။ ဒါေပမဲ့ လူတိုင္းကို မေပးရပါ။
• Crossword puzzles ပေဟဠိေျဖတာမ်ိဳးေတြက တိုးတက္ေစတယ္။
• Exercises ေလ့က်င္ခန္းလုပ္တာမ်ိဳးက တေယာက္ထဲ ေအးေအးေဆးေဆးမဟုတ္ဘဲ အျပန္အလွန္သေဘာ ပါသင့္တယ္။
• တကိုယ္ထဲေနရတာမ်ိဳး မေကာင္းဘူး။
• ဆီးခ်ိဳရွိသူ၊ ေဆးလိပ္ေသာက္ေနသူ၊ စိတ္က်ေရာဂါရွိေနသူ၊ ေသြးတိုးရွိေနသူ၊ (ကိုလက္စေထာ) မ်ားေနသူ၊ ကိုယ္လက္လႈတ္ရွားမႈ နည္းသူေတြမွာ ပိုအျဖစ္မ်ားတယ္။
• အစားအေသာက္မွာ Mediterranean diet ေျမထဲပင္လယ္စာမ်ိဳးက အျဖစ္နည္းတာသိရတယ္။ အဆီနည္းျပီး အသီးအရြက္ မ်ားလို႔ ျဖစ္မယ္။
• ဗီတာမင္ေတြ မ်ားမ်ား ေပးတာလဲ တိုးတက္ေစတယ္။ ၁၆၈ ေယာက္ကုိ စမ္းတာမွာ ဦးေႏွာက္ ေသးသြားတာကို ထက္ဝက္ သက္သာေစတယ္။ ဗီတာမင္ ဘီ အုပ္စုထဲက Folic acid, Vitamin B6, and Vitamin B12 ေတြကို ေပးတာျဖစ္တယ္။
• Vitamin B အျပင္ Vitamin C, Vitamin E, Beta carotene and Ginkgo ေတြကိုလည္းေပးသင့္တယ္။
• Omega-3 fatty acids ကလဲေကာင္းေစတယ္။

ေမးတဲ့သူမွာ MCI ေရာဂါျဖစ္ေနမယ္ မထင္ပါ။ အရြယ္ကလဲ ငယ္ေသးတယ္။ Memory မွတ္ဥာဏ္၊ Language စကား၊ Thinking ေတြးေတာမႈ နဲ႔ Judgment ဆံုးျဖတ္ခ်က္ခ်တာေတြမွာ အားနည္းေနမွသာ အခုေရာဂါကို စဥ္းစားရမယ္။ Memory loss ဆိုတာကို စဥ္းစားသင့္တယ္။ ေနာက္တပုဒ္ ေရးပါအံုးမယ္။

Dr. တင့္ေဆြ
၉-၁၂-၂ဝ၁၁